భారత రాజ్యాంగంలో 3వ భాగం (Part III) లో ఆర్టికల్ 12 నుండి 35 వరకు ప్రాథమిక హక్కుల (Fundamental Rights) గురించి వివరించారు. వీటిని అమెరికా రాజ్యాంగం నుండి గ్రహించారు.

ప్రాథమిక హక్కులను చాప్టర్ల వారీగా (విభాగాల వారీగా) కింద వివరణాత్మకంగా ఇవ్వడం జరిగింది:

1.సమానత్వపు హక్కు (Right to Equality) — ఆర్టికల్ 14 నుండి 18

ఈ హక్కు సమాజంలో అందరూ సమానమేనని, ఎలాంటి వివక్ష ఉండకూడదని తెలుపుతుంది.

• ఆర్టికల్ 14: చట్టం ముందు అందరూ సమానులే మరియు చట్టం ద్వారా అందరికీ సమాన రక్షణ లభిస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 15: మతం, జాతి, కులం, లింగం లేదా పుట్టిన స్థలం ఆధారంగా ఏ పౌరుడి పట్ల వివక్ష చూపించకూడదు.

• ఆర్టికల్ 16: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో/నియామకాలలో పౌరులందరికీ సమాన అవకాశాలు కల్పించాలి.

• ఆర్టికల్ 17: అస్పృశ్యత (అంటరానితనం) నివారణ. దీనిని పాటించడం చట్టరీత్యా నేరం.

• ఆర్టికల్ 18: బిరుదుల రద్దు (మిలిటరీ, విద్యాసంబంధిత బిరుదులు మినహా మిగిలిన జమీందార్, రావు బహద్దూర్ వంటి పాత బిరుదులను ఉపయోగించకూడదు).

2. స్వాతంత్ర్యపు హక్కు (Right to Freedom) — ఆర్టికల్ 19 నుండి 22

ఈ హక్కు పౌరుల వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను, హక్కులను రక్షిస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 19: ఇందులో ఆరు రకాల ముఖ్యమైన స్వేచ్ఛలు ఉన్నాయి:

  1. వాక్ స్వాతంత్ర్యం మరియు భావప్రకటన స్వేచ్ఛ.

  2. ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమ్యే స్వేచ్ఛ.

  3. సంస్థలు లేదా సంఘాలను ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛ.

  4. భారతదేశం అంతటా స్వేచ్ఛగా సంచరించే హక్కు.

  5. దేశంలో ఏ ప్రాంతంలోనైనా నివసించే లేదా స్థిరపడే హక్కు.

  6. ఏదైనా వృత్తిని, వ్యాపారాన్ని లేదా ఉద్యోగాన్ని చేసుకునే స్వేచ్ఛ.

• ఆర్టికల్ 20: నేరాలకు శిక్షల విషయంలో రక్షణ (ఒకే తప్పుకు రెండుసార్లు శిక్షించకూడదు, ఒక వ్యక్తి తనపై తనే సాక్ష్యం చెప్పుకోవాలని బలవంతం చేయకూడదు).

• ఆర్టికల్ 21: జీవించే హక్కు మరియు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ. (రాజ్యాంగంలో అత్యంత కీలకమైన ఆర్టికల్).

  • ఆర్టికల్ 21-A: 6 నుండి 14 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలందరికీ ఉచిత మరియు నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్యను అందించాలి.

• ఆర్టికల్ 22: కొన్ని సందర్భాల్లో అరెస్టు మరియు నిర్బంధం నుండి రక్షణ (అరెస్ట్ చేసిన 24 గంటల్లో కోర్టు ముందు ప్రవేశపెట్టాలి).

3. పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Right against Exploitation) — ఆర్టికల్ 23 & 24

సమాజంలోని బలహీన వర్గాలను, మహిళలను, పిల్లలను దోపిడీ నుండి ఈ హక్కు రక్షిస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 23: మనుషుల అక్రమ రవాణా, వెట్టిచాకిరి (బలవంతపు పని) మరియు బానిసత్వాన్ని నిషేధించడం.

• ఆర్టికల్ 24: ఫ్యాక్టరీలు, గనులు లేదా ఇతర ప్రమాదకరమైన పనులలో 14 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలను పనిలో పెట్టుకోవడాన్ని (బాలకార్మిక వ్యవస్థ) నిషేధించడం.

4. మత స్వాతంత్ర్యపు హక్కు (Right to Freedom of Religion) — ఆర్టికల్ 25 నుండి 28

భారతదేశం ఒక లౌకిక దేశం అని చాటిచెప్పే హక్కు ఇది.

• ఆర్టికల్ 25: ప్రతి వ్యక్తి తనకు నచ్చిన మతాన్ని స్వేచ్ఛగా స్వీకరించే, అనుసరించే మరియు ప్రచారం చేసుకునే హక్కు.

• ఆర్టికల్ 26: మతపరమైన సంస్థలను స్థాపించుకునే మరియు వాటి వ్యవహారాలను నిర్వహించుకునే హక్కు.

• ఆర్టికల్ 27: ఏ మతాన్ని ప్రోత్సహించడానికి కూడా ప్రజలను పన్నులు (Taxes) కట్టమని ప్రభుత్వం బలవంతం చేయకూడదు.

• ఆర్టికల్ 28: ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే విద్యాసంస్థల్లో మతబోధనలు చేయకూడదు.

5. సాంస్కృతిక మరియు విద్యా విషయక హక్కు (Cultural and Educational Rights) — ఆర్టికల్ 29 & 30

ఈ హక్కులు ముఖ్యంగా అల్పసంఖ్యాక వర్గాల (Minorities) ప్రయోజనాలను కాపాడతాయి.

• ఆర్టికల్ 29: మైనారిటీలు తమ సొంత భాష, లిపి మరియు సంస్కృతిని పరిరక్షించుకునే హక్కు.

• ఆర్టికల్ 30: మైనారిటీలు తమకు నచ్చిన విద్యాసంస్థలను స్థాపించుకునే మరియు వాటిని నిర్వహించుకునే హక్కు.

6. రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు (Right to Constitutional Remedies) — ఆర్టికల్ 32

పై పైన పేర్కొన్న హక్కులకు భంగం వాటిల్లినప్పుడు పౌరులు నేరుగా న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే హక్కును ఇది కల్పిస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 32: ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు. సుప్రీంకోర్టు వీటి రక్షణ కోసం 5 రకాల రిట్లు (Writs) జారీ చేస్తుంది.

  • హేబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, కో-వారెంటో, సెర్షియోరరి.

  • అందుకే డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఈ ఆర్టికల్ 32ను “రాజ్యాంగపు గుండె మరియు ఆత్మ” (Heart and Soul of the Constitution) అని పిలిచారు.

గమనిక (ముఖ్యమైన మార్పు): ప్రారంభంలో రాజ్యాంగంలో 7 ప్రాథమిక హక్కులు ఉండేవి. అందులో ఆర్టికల్ 31 (ఆస్తి హక్కు – Right to Property) కూడా ఉండేది. అయితే, 1978 లో జరిగిన 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుండి తొలగించి, ఆర్టికల్ 300-A కింద ఒక సాధారణ చట్టబద్ధమైన హక్కుగా (Legal Right) మార్చారు. కాబట్టి ప్రస్తుతం మనకు ఉన్నవి 6 ప్రాథమిక హక్కులు మాత్రమే.